Trong làn sóng chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy sự đổi mới của giáo dục đại học. Nếu trước đây AI chủ yếu xuất hiện trong các phòng thí nghiệm nghiên cứu hoặc trong chương trình đào tạo chuyên ngành, thì nay công nghệ này đang từng bước hiện diện trong từng lớp học, từng môn học và từng hoạt động học tập hằng ngày của sinh viên.

Tại Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông (PTIT), sau một năm triển khai AI trợ giảng, công nghệ không còn đơn thuần là công cụ hỗ trợ mà đang trở thành một phần của hệ sinh thái đào tạo. Đây cũng là minh chứng rõ nét cho cách một trường đại học công nghệ đang từng bước kiến tạo mô hình giáo dục đại học thế hệ mới – nơi AI đồng hành cùng người học, hỗ trợ người dạy và tạo ra nền tảng cho một môi trường giáo dục thông minh, cá thể hóa và dựa trên dữ liệu.

Từ đào tạo AI đến vận hành giáo dục bằng AI

Trong khi nhiều cơ sở giáo dục tập trung mở ngành hoặc xây dựng chương trình đào tạo về trí tuệ nhân tạo, PTIT lựa chọn một hướng đi rộng hơn: vừa đào tạo AI, vừa ứng dụng AI vào chính hoạt động đào tạo của mình.

Tại PTIT, AI không còn là một khái niệm nằm trên giáo trình. Công nghệ này đã được tích hợp vào nhiều hoạt động cốt lõi của nhà trường, từ xây dựng học liệu số, hỗ trợ giảng dạy, hỗ trợ học tập, đánh giá kết quả học tập đến phân tích dữ liệu đào tạo.

Sau một năm triển khai, hệ thống AI trợ giảng đã được áp dụng tại 69 học phần với hơn 2.700 sinh viên tham gia. Các môn học triển khai trải rộng từ lĩnh vực kinh tế, quản trị, marketing, tài chính đến các môn kỹ năng và truyền thông. Điều đó cho thấy AI không chỉ phù hợp với các ngành công nghệ mà có thể hỗ trợ hiệu quả cho nhiều lĩnh vực đào tạo khác nhau.

Sinh viên PTIT không chỉ học về AI như một công nghệ của tương lai mà còn được trải nghiệm AI ngay trong môi trường học tập của mình. Đây chính là sự khác biệt giữa một trường đại học đào tạo công nghệ và một trường đại học vận hành bằng công nghệ.

AI hiện diện trong từng lớp học

Điểm đặc biệt của mô hình AI trợ giảng tại PTIT là hệ thống được xây dựng theo từng học phần thay vì sử dụng các chatbot phổ thông với nguồn dữ liệu chung trên Internet. Mỗi AI trợ giảng được phát triển trên cơ sở học liệu chính thức của môn học, gắn với nội dung giảng dạy và cách tiếp cận chuyên môn của giảng viên phụ trách. Điều này giúp AI không chỉ trả lời câu hỏi theo kiến thức phổ thông mà có khả năng hỗ trợ sinh viên dựa trên chính chương trình học mà các em đang theo học.

Đơn cử như các môn học của ngành Marketing, 11 giảng viên đã trực tiếp tham gia xây dựng học liệu, chuẩn hóa dữ liệu và phát triển ngân hàng câu hỏi cho hệ thống. Nhiều môn học như Marketing căn bản, Quản trị marketing, Hành vi người tiêu dùng, Nghiên cứu marketing hay Marketing qua phương tiện truyền thông xã hội đã được số hóa để AI có thể hỗ trợ người học hiệu quả hơn. Nhờ đó, lớp học không còn bị giới hạn trong khoảng thời gian vài giờ trên giảng đường. AI trở thành một trợ giảng số hoạt động liên tục 24/7, sẵn sàng hỗ trợ sinh viên bất cứ lúc nào.

Từ “dạy đồng loạt” đến “học tập cá thể hóa”

Một trong những giá trị lớn nhất mà AI mang lại cho giáo dục là khả năng cá thể hóa việc học. Nếu trong mô hình truyền thống, một giảng viên thường phải giảng dạy cùng một nội dung cho hàng chục hoặc hàng trăm sinh viên với những năng lực tiếp thu khác nhau. Điều này khiến việc đáp ứng nhu cầu học tập riêng của từng cá nhân trở nên khó khăn.

AI đang góp phần thay đổi điều đó. Với những sinh viên còn hạn chế về kiến thức nền tảng, AI có thể giải thích lại các khái niệm nhiều lần bằng nhiều cách khác nhau mà không tạo áp lực tâm lý cho người học. Đối với những sinh viên khá giỏi, AI đóng vai trò như một đối tác học tập, gợi mở những câu hỏi nâng cao, cung cấp các tình huống thực tiễn hoặc hỗ trợ mở rộng kiến thức ngoài phạm vi bài giảng. Mỗi sinh viên có thể học theo tốc độ của riêng mình, được hỗ trợ đúng thời điểm và đúng nhu cầu. Đây chính là bước chuyển từ mô hình “dạy đồng loạt” sang mô hình “học tập cá thể hóa” – một trong những xu hướng giáo dục quan trọng nhất của kỷ nguyên số.

AI không thay thế người thầy mà mở rộng năng lực người thầy

Một trong những lo ngại phổ biến khi AI xuất hiện trong giáo dục là liệu công nghệ có thể thay thế vai trò của giảng viên hay không. Thực tế triển khai tại PTIT cho thấy điều ngược lại.

Theo TS. Trần Tiến Công, Phó Trưởng khoa Trí tuệ nhân tạo, giá trị lớn nhất của AI trợ giảng không nằm ở số lượng câu hỏi được trả lời mà ở việc tạo ra một kênh tương tác mới giữa sinh viên, học liệu và giảng viên. AI giúp giảng viên giảm tải những công việc mang tính lặp lại như giải đáp các câu hỏi cơ bản ngoài giờ học. Nhờ đó, người thầy có thêm thời gian để tập trung vào các hoạt động có giá trị học thuật cao hơn như phát triển tình huống thực tiễn, hướng dẫn nghiên cứu, bồi dưỡng tư duy phản biện và đồng hành cùng sinh viên trong quá trình sáng tạo tri thức.

TS. Trần Tiến Công, Phó Trưởng khoa Trí tuệ nhân tạo trong một buổi hội thảo về AI

Đồng thời, dữ liệu tương tác giữa sinh viên và AI cũng trở thành nguồn thông tin quan trọng giúp giảng viên hiểu rõ hơn những khó khăn mà người học đang gặp phải. Từ đó, phương pháp giảng dạy và nội dung học liệu có thể được điều chỉnh phù hợp hơn.

Nhận định về xu hướng này, PGS.TS Nguyễn Thị Hoàng Yến – Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Bưu điện cho rằng AI không làm giảm vai trò của giảng viên mà đang tạo điều kiện để người thầy phát huy tốt hơn vai trò của mình trong môi trường giáo dục số. “AI có thể hỗ trợ giải đáp kiến thức, cung cấp học liệu và đồng hành cùng sinh viên ngoài giờ học, nhưng AI không thể thay thế vai trò định hướng, truyền cảm hứng và phát triển tư duy cho người học. Điều quan trọng là chúng ta sử dụng AI để mở rộng năng lực của người thầy và nâng cao chất lượng học tập của sinh viên. Khi được triển khai đúng cách, AI sẽ giúp người thầy hiện diện nhiều hơn trong hành trình học tập của mỗi sinh viên, chứ không phải hiện diện ít đi.”

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Hoàng Yến, kết quả bước đầu từ việc triển khai AI trợ giảng cho thấy tiềm năng rất lớn của mô hình này trong việc xây dựng môi trường học tập linh hoạt, liên tục và lấy người học làm trung tâm.

Dữ liệu trở thành nguồn lực mới của giáo dục đại học

Không chỉ hỗ trợ giảng dạy và học tập, AI còn mang lại một giá trị quan trọng khác: dữ liệu.

Mỗi câu hỏi mà sinh viên đặt ra, mỗi nội dung được quan tâm hay mỗi chủ đề thường xuyên được tra cứu đều tạo nên những dữ liệu có giá trị đối với công tác quản lý và cải tiến chất lượng đào tạo.

Sau một năm triển khai, dữ liệu tương tác cho thấy những môn học có nhiều nội dung thực tiễn hoặc yêu cầu tư duy phản biện thường có mức độ trao đổi rất cao. Với hàng ngàn câu hỏi được ghi nhận trên hệ thống Chatbot AI mỗi ngày, những dữ liệu này giúp nhà trường hiểu rõ hơn quá trình học tập đang diễn ra như thế nào, đâu là những nội dung sinh viên còn gặp khó khăn và đâu là những lĩnh vực cần được đầu tư thêm về học liệu và phương pháp giảng dạy.

Đây cũng chính là nền tảng để PTIT từng bước chuyển từ quản lý đào tạo dựa trên kinh nghiệm sang quản trị đào tạo dựa trên dữ liệu.

Trọng tâm trong chiến lược Đại học số của PTIT

Việc triển khai AI trợ giảng không phải là một dự án công nghệ mang tính ngắn hạn mà là một cấu phần quan trọng trong chiến lược xây dựng Đại học số của PTIT. Trong mô hình đại học số mà PTIT đang hướng tới, công nghệ không chỉ phục vụ quản trị hành chính mà phải thấm sâu vào hoạt động cốt lõi nhất của nhà trường là dạy và học. Những dữ liệu được tích lũy từ hệ thống AI sẽ tiếp tục được sử dụng để tối ưu hóa chương trình đào tạo, cải tiến học liệu, nâng cao chất lượng giảng dạy và hỗ trợ người học một cách hiệu quả hơn.

Sau một năm triển khai, AI trợ giảng đã chứng minh rằng giá trị lớn nhất của công nghệ không nằm ở việc thay thế lớp học truyền thống, mà ở khả năng làm cho việc học trở nên linh hoạt hơn, hiệu quả hơn và nhân văn hơn. Và đó cũng chính là cách PTIT đang từng bước kiến tạo mô hình giáo dục đại học thế hệ mới – nơi AI hiện diện trong từng lớp học, đồng hành cùng người học, hỗ trợ người dạy và trở thành động lực quan trọng cho sự đổi mới giáo dục trong kỷ nguyên số.